विचार

— डि.बि. पराजुली असार लाग्नासाथ नेपाली गाउँबस्तीमा रोपाइँको चटारो सुरु हुन्थ्यो। खेतका गह्रामा हिलो खेल्दै किसानहरू धान रोप्थे, असारे गीत गुञ्जिन्थे, मादल र झ्यालीको तालमा युवायुवती रमाउँथे। खेतमा रोपाइँ मात्र हुँदैनथ्यो, त्यहाँ श्रम, संस्कार, मनोरञ्जन र सामुदायिक एकताको अनुपम दृश्य देखिन्थ्यो तर आज त्यो दृश्य विस्तारै इतिहास बन्दै गएको छ। खेतहरू बाँझिन थालेका छन्, असारे गीतहरू मोबाइलको प्लेलिस्टमा सीमित भएका छन्, र गाउँको साझा श्रम प्रणाली बेठी दुर्लभ बन्दै गएको छ। बेठी भनेको गाउँलेहरूबीचको पारस्परिक श्रम आदान–प्रदानको परम्परा थियो। खेतमा सबै मिलेर रोपाइँ गरिदिने, खेतमा सबै पुगेर काम गरिदिने, नगद ज्यालाको आवश्यकता पर्दैनथ्यो।, श्रमको सट्टा श्रम नै विनिमय हुन्थ्यो, रोपाइँ सकिएपछि दही–चिउरा, अचार, तरकारी र स्थानीय परिकारसँगै रमाइलो भोज हुन्थ्यो, असारे गीत, दोहोरी, ठट्टा–व्यङ्ग्य र हिल...

डि.बि.पराजुली एउटा पुरानो भनाइ छ—“ इतिहास विजेताले लेख्छ ” यो भनाइमा केही सत्यता अवश्य छ तर आजको लोकतान्त्रिक युगमा इतिहास केवल विजेताको कथा बन्नु हुँदैन, इतिहास पराजितको पीडा, साधारण नागरिकको संघर्ष, परिवर्तनका सपनाहरू र गल्तीबाट प्राप्त शिक्षाको दस्तावेज पनि बन्नुपर्छ। यदि इतिहासलाई केवल कसले कसलाई हरायो, कसले कसलाई धोका दियो, कसले कसको अधिकार खोस्यो भन्ने दृष्टिले मात्र पढियो भने इतिहास दोषको अदालत बन्छ तर त्यही इतिहासलाई किन त्यस्तो भयो? कसरी सुधार गर्न सकिन्छ? भविष्यमा त्यस्तो गल्ती दोहोरिन नदिन के सिक्नुपर्छ? भन्ने दृष्टिले पढियो भने इतिहास परिवर्तनको विश्वविद्यालय बन्छ। नेपाल आज त्यही मोडमा उभिएको छ। नेपालको आधुनिक इतिहास परिवर्तनहरूको श्रृंखला हो। राणा शासनको अन्त्यदेखि प्रजातन्त्रको स्थापना, पञ्चायती व्यवस्था, जनआन्दोलन, सशस्त्र द्वन्द्व, शान्ति प्रक्रिय...

नेपालका अधिकांश शहरी क्षेत्रमा घरधनी र भाडावालाबीचको सम्बन्ध केवल निजी सम्झौतामा सीमित विषय रहेन । आज यो विषय शहरी व्यवस्थापन, वातावरण, सार्वजनिक स्वास्थ्य, पूर्वाधार क्षमता र कानुनी शासनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको राष्ट्रिय सरोकारको विषय बनेको छ । विशेषगरी काठमाडौं उपत्यका लगायत देशका प्रमुख शहरहरूमा मूलतः परिवार बसोबासका लागि निर्माण गरिएका घरहरूलाई ठूलो संख्यामा भाडामा लगाउने प्रवृति तीव्र रूपमा बढिरहेको छ । यसले विद्युत, खानेपानी, ढल निकास, पार्किङ तथा वातावरणीय व्यवस्थापनमा गम्भीर दबाब सिर्जना गरिरहेको छ । नेपालको संविधान २०७२ को धारा २५ ले प्रत्येक नागरिकलाई सम्पत्तिको हक सुनिश्चित गरेको छ । उक्त धाराअनुसार कानुनबमोजिम प्राप्त गरेको सम्पत्तिको उपभोग, बिक्री, व्यवस्थापन तथा अन्य उपयुक्त प्रयोग गर्ने अधिकार नागरिकलाई प्रदान गरिएको छ । यस संवैधानिक व्यवस्थाको आधारमा हेर्दा, व्यक्तिले आफ्नै स...