- डि.बि.पराजुली
एउटा पुरानो भनाइ छ—“ इतिहास विजेताले लेख्छ ” यो भनाइमा केही सत्यता अवश्य छ तर आजको लोकतान्त्रिक युगमा इतिहास केवल विजेताको कथा बन्नु हुँदैन, इतिहास पराजितको पीडा, साधारण नागरिकको संघर्ष, परिवर्तनका सपनाहरू र गल्तीबाट प्राप्त शिक्षाको दस्तावेज पनि बन्नुपर्छ।
यदि इतिहासलाई केवल कसले कसलाई हरायो, कसले कसलाई धोका दियो, कसले कसको अधिकार खोस्यो भन्ने दृष्टिले मात्र पढियो भने इतिहास दोषको अदालत बन्छ तर त्यही इतिहासलाई किन त्यस्तो भयो? कसरी सुधार गर्न सकिन्छ? भविष्यमा त्यस्तो गल्ती दोहोरिन नदिन के सिक्नुपर्छ? भन्ने दृष्टिले पढियो भने इतिहास परिवर्तनको विश्वविद्यालय बन्छ। नेपाल आज त्यही मोडमा उभिएको छ।
नेपालको आधुनिक इतिहास परिवर्तनहरूको श्रृंखला हो। राणा शासनको अन्त्यदेखि प्रजातन्त्रको स्थापना, पञ्चायती व्यवस्था, जनआन्दोलन, सशस्त्र द्वन्द्व, शान्ति प्रक्रिया, गणतन्त्र, संघीयता र संविधान निर्माणसम्मको यात्रा कुनै एक व्यक्ति वा दलको मात्र उपलब्धि होइन, यो लाखौं नेपालीको सपना, संघर्ष, त्याग र बलिदानको परिणाम हो।
प्रत्येक पुस्ताले आफ्नो समयअनुसार परिवर्तनको सपना देख्यो। कसैले प्रजातन्त्र खोज्यो, कसैले समानता, कसैले समावेशिता, कसैले अधिकार, कसैले विकास, आज हामीले प्राप्त गरेका धेरै अधिकार सहजै आएका होइनन्। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, मतदान गर्ने अधिकार, समावेशी प्रतिनिधित्व, स्थानीय सरकार, महिलाको राजनीतिक सहभागिता, दलित तथा आदिवासी जनजातिका अधिकार, संघीय संरचना—यी सबै दशकौँको संघर्षको प्रतिफल हुन्, तर दुःखको कुरा के छ भने हामीले उपलब्धिभन्दा विवाद बढी सम्झन थालेका छौं। दोष खोज्ने संस्कृतिले समाजलाई कहाँ पुर्याउँछ?
नेपालमा राजनीतिक बहस प्रायः इतिहासको दोष खोज्नमै सीमित हुन्छ।
को जिम्मेवार? कसले राष्ट्र बिगार्यो? कसले अवसर गुमायो? कसले धोका दियो? यी प्रश्नहरू आवश्यक छन् तर यिनै प्रश्नमा मात्र अल्झिएर भविष्य निर्माण हुँदैन। यदि प्रत्येक पुस्ताले अघिल्लो पुस्तालाई मात्र दोष दिइरह्यो भने नयाँ पुस्ताले कसबाट प्रेरणा लिने? यदि प्रत्येक राजनीतिक दलले आफ्नो इतिहास मात्र सही र अरू सबै गलत भनेर प्रस्तुत गर्यो भने राष्ट्रिय इतिहास कहिल्यै साझा बन्न सक्दैन। इतिहास प्रतिशोधको माध्यम बन्न थाल्यो भने समाज विभाजित हुन्छ। इतिहास शिक्षाको माध्यम बन्यो भने समाज एकताबद्ध हुन्छ।
नेपालमा राजनीतिक परिवर्तनसँगै आर्थिक परिवर्तन पनि भयो। एक समय कृषि नै मुख्य आधार थियो। त्यसपछि वैदेशिक रोजगारी बढ्यो, रेमिटेन्सले गाउँ–गाउँमा घर बने, सडक पुगे, शिक्षा र स्वास्थ्यमा पहुँच बढ्यो, निजी क्षेत्र विस्तार भयो, सूचना प्रविधिले नयाँ सम्भावना खोल्यो तर यसैसँग बेरोजगारी, उत्पादनमा कमी, आयातमुखी अर्थतन्त्र, कृषि क्षेत्रको कमजोर अवस्था, युवाको पलायन, भ्रष्टाचार र असमान विकासजस्ता चुनौती पनि बढे। यहाँ दोष दिनेभन्दा ठूलो प्रश्न छ—हामीले के सिक्यौं? हामीले सिक्नुपर्छ कि आर्थिक समृद्धि केवल सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन, निजी क्षेत्र, सहकारी, किसान, उद्यमी, श्रमिक, उपभोक्ता र राज्य—सबैको साझा उत्तरदायित्व हो।
पछिल्ला तीन दशकमा नेपालको समाज धेरै परिवर्तन भएको छ। महिलाको नेतृत्व बढेको छ। दलितका आवाज संसदसम्म पुगेका छन्। आदिवासी जनजातिका अधिकारबारे राष्ट्रिय बहस भएको छ। शिक्षाको पहुँच विस्तार भएको छ। सूचना प्रविधिले गाउँ र शहरबीचको दूरी घटाएको छ। एक समय विद्यालय जान नपाएका समुदायका छोराछोरी आज चिकित्सक, इन्जिनियर, न्यायाधीश, पत्रकार, उद्यमी र प्रशासक बनेका छन्। यो परिवर्तन कुनै एक दिनमा आएको होइन। यसका पछाडि हजारौं शिक्षक, सामाजिक अभियन्ता, पत्रकार, लेखक, नागरिक समाज, अभिभावक र संघर्षशील नागरिकको योगदान छ । त्यसैले इतिहास लेख्दा केवल नेताहरूको नाम मात्र होइन, परिवर्तन सम्भव बनाउने साधारण मानिसहरूको योगदान पनि समेटिनुपर्छ।
विश्व इतिहासले एउटा ठूलो शिक्षा दिएको छ—सबै युद्ध वार्तामा टुंगिन्छन्। नेपालको सशस्त्र द्वन्द्व पनि अन्ततः संवादबाट समाप्त भयो। सम्झौता भनेको कसैले जित्नु र कसैले हार्नु मात्र होइन। सम्झौता भनेको भविष्यका लागि साझा बाटो रोज्नु हो। यदि प्रत्येक सम्झौतापछि सबै पक्षले एक–अर्कालाई मात्र गाली गरिरहे भने त्यो सम्झौताबाट प्राप्त उपलब्धि कमजोर बन्दै जान्छ। इतिहासले सिकाउने कुरा यही हो कि राजनीतिक मतभेद स्थायी हुन सक्छ, तर राष्ट्रिय हित साझा हुनुपर्छ।
आजका युवाले इतिहास सामाजिक सञ्जालका छोटा भिडियोबाट बढी बुझ्न थालेका छन्। ती भिडियोमा प्रायः आधा सत्य हुन्छ, पूरा सन्दर्भ हुँदैन। त्यसैले नयाँ पुस्ताले एउटा प्रश्न सधैं सोध्नुपर्छ— यो घटनाको अर्को पक्ष के थियो ? यही प्रश्नले रचनात्मक आलोचना गर्न सक्ने सोच विकास गर्छ। शिक्षित समाज त्यो होइन जसले धेरै तथ्य कण्ठ गर्छ। शिक्षित समाज त्यो हो जसले तथ्यको सन्दर्भ बुझ्छ।
विश्वका विकसित लोकतन्त्रहरूमा इतिहास पुनर्लेखन हुन्छ, नयाँ प्रमाण आउँछन्, नयाँ अनुसन्धान हुन्छ,पुराना निष्कर्ष सच्याइन्छन्, यसलाई कमजोरी मानिँदैन। नेपालमा पनि इतिहासलाई स्थिर सत्य होइन, निरन्तर अध्ययन र पुनर्मूल्यांकनको विषय बनाउनुपर्छ। गल्ती स्वीकार गर्नु हार होइन, गल्ती दोहोर्याउनु मात्र हार हो।
हामीले आगामी पुस्तालाई कस्तो इतिहास हस्तान्तरण गर्ने? घृणाले भरिएको? आरोपले भरिएको? वा शिक्षाले भरिएको ? यदि इतिहासमा केवल कसले कसलाई हरायो भन्ने मात्र लेखियो भने अर्को पुस्ताले फेरि त्यही संघर्ष दोहोर्याउनेछ, यदि इतिहासमा कसरी समस्या समाधान गरियो भन्ने लेखियो भने त्यो पुस्ताले नयाँ समाधान खोज्नेछ,त्यसैले इतिहासले प्रतिशोध होइन, विवेक सिकाउनुपर्छ, इतिहासले विभाजन होइन, सहकार्य सिकाउनुपर्छ। इतिहासले घृणा होइन, सहिष्णुता सिकाउनुपर्छ।
नेपालको इतिहास न त पूर्ण रूपमा सफलताको कथा हो, न त पूर्ण रूपमा असफलताको, यो संघर्ष, आशा, भूल, सुधार, सहमति र निरन्तर परिवर्तनको यात्रा हो। हामीले इतिहासलाई दोषको अदालत बनायौँ भने प्रत्येक पुस्ता अघिल्लो पुस्ताको अभियोजक मात्र बन्छ तर इतिहासलाई परिवर्तनको विश्वविद्यालय बनाउन सक्यौँ भने प्रत्येक पुस्ता अघिल्लो पुस्ताको अनुभवबाट सिक्ने विद्यार्थी बन्छ। राष्ट्रहरू केवल भौगोलिक सीमाले बलिया हुँदैनन्, उनीहरू साझा स्मृति, साझा शिक्षा र साझा भविष्यप्रतिको विश्वासले बलिया बन्छन्। त्यसैले आजको आवश्यकता इतिहासलाई पुनः लडाइँको हतियार बनाउनु होइन, इतिहासलाई भविष्य निर्माण गर्ने ज्ञानको स्रोत बनाउनु हो।
