नेपाली समाजमा “कोसेली” भन्ने शब्द आफैंमा मिठास बोकेको शब्द हो। यो शब्दले माया, आत्मीयता, सम्झना र सम्बन्धको सुगन्ध बोकेको हुन्छ। कुनै आफन्तको घर जाँदा आफ्नो गाउँघरमा उत्पादन भएको फलफूल, अन्न, घिउ, मह, दही, चिउरा, गुन्द्रुक वा मौसमी परिकार लिएर जानु नेपाली संस्कृतिको सुन्दर पक्ष मानिन्थ्यो। त्यो कोसेलीको मूल्य पैसाले होइन, त्यसमा मिसिएको प्रेमले निर्धारण गर्थ्यो।
तर समय परिवर्तनसँगै यही कोसेली प्रथा आज आफ्नो मौलिक स्वरूपबाट धेरै टाढा पुगेको छ। अहिले कोसेली आत्मीयताको प्रतीकभन्दा पनि सामाजिक दबाब, प्रदर्शन, प्रतिष्ठा र आर्थिक प्रतिस्पर्धाको माध्यम बन्दै गएको छ। सम्बन्ध जोड्ने संस्कार अहिले कतिपय अवस्थामा सम्बन्धलाई कमजोर बनाउने सामाजिक विकृतिका रूपमा विकसित भइरहेको देखिन्छ।
प्राचीन नेपाली समाज कृषिप्रधान थियो। गाउँघरमा उत्पादन हुने वस्तु नै सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति मानिन्थ्यो। कुनै आफन्तको घर जाँदा आफ्नै खेतमा फलाएको धान, कोदो, आलु, मौरीको मह वा बगैंचाको सुन्तला बोकेर जानु सम्मानको विषय थियो। त्यसमा कुनै बाध्यता थिएन, कुनै प्रतिस्पर्धा थिएन। त्यो शुद्ध मनको अभिव्यक्ति थियो।
समाजशास्त्रीहरूको दृष्टिमा पनि परम्परागत उपहार आदान–प्रदान सामाजिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउने माध्यम मानिन्छ। संसारका धेरै समाजमा यस्तो अभ्यास पाइन्छ। तर जब उपहार सामाजिक प्रतिष्ठाको मापन बन्न थाल्छ, तब त्यसले आफ्नो सांस्कृतिक उद्देश्य गुमाउन थाल्छ।
नेपालमा पछिल्ला केही दशकमा उपभोक्तावाद (Consumerism) को प्रभाव तीव्र रूपमा बढेको छ। बजारले मानिसको आवश्यकताभन्दा बढी चाहना सिर्जना गर्ने रणनीति अपनाएको छ। यही क्रममा “खाली हात जानु हुँदैन”, “यति ठूलो मानिसको घर जाँदा यति सानो कोसेली?”, “फलानाले यति महँगो सामान ल्याए” भन्ने मानसिकता विस्तार हुँदै गयो।
व्यापारिक संस्थाहरूले चाडपर्व, पारिवारिक भेटघाट, विवाह, सुत्केरी भेट, जन्मदिन, गृहप्रवेशदेखि अस्पतालसम्मका सबै अवसरलाई “गिफ्ट कल्चर” मा रूपान्तरण गरिदिए। बजारले तयार पारेका आकर्षक गिफ्ट प्याक, ड्राइफ्रुट, विदेशी फलफूल, चकलेट, महँगा ब्रान्डका सामान र विलासी उपहारहरूलाई सामाजिक प्रतिष्ठासँग जोडियो। परिणामतः कोसेली आत्मीयताको विषयभन्दा पनि आर्थिक हैसियत प्रदर्शन गर्ने माध्यम बन्न पुग्यो।
आजको समाजमा कतिपय परिवारले आफन्तको घर जानुअघि पहिलो प्रश्न सोध्ने गर्छन्—”के लैजाने?” होइन, “कति मूल्यको लैजाने?”। यही सोचले कोसेलीको मौलिक दर्शनलाई कमजोर बनाएको छ।
अझ चिन्ताजनक पक्ष त के छ भने, अहिले कोसेलीले सम्बन्धको स्तर निर्धारण गर्न थालेको छ। कसैले महँगो कोसेली ल्यायो भने बढी सम्मान, सामान्य सामान ल्यायो भने सामान्य व्यवहार, केही नल्यायो भने उपेक्षा। यस्तो प्रवृत्तिले सम्बन्धलाई माया र विश्वासको आधारबाट हटाएर आर्थिक मूल्यांकनको आधारमा विभाजन गर्न थालेको छ।
कयौँ निम्न तथा मध्यम आय भएका परिवारहरू सामाजिक दबाबकै कारण ऋण लिएर पनि कोसेली किन्ने बाध्यतामा पुग्छन्। कुनै आफन्तको घर जाँदा “खाली हात जान लाज लाग्छ” भन्ने मानसिकताले धेरैलाई अनावश्यक आर्थिक बोझ थपेको छ। सामाजिक प्रतिष्ठा जोगाउन गरिएको यस्तो खर्चले घरको आर्थिक अवस्था नै कमजोर बनाउने उदाहरणहरू बढिरहेका छन्।
यसले सबैभन्दा बढी असर सम्बन्धमा पारेको छ। पहिले भेटघाटको उद्देश्य एकअर्काको सुख–दुःख बुझ्नु थियो। अहिले कतिपय अवस्थामा कोसेलीको मूल्यले नै सम्बन्धको तापक्रम निर्धारण गर्न थालेको छ। आत्मीय संवादभन्दा महँगो प्याकेट महत्वपूर्ण देखिन थालेको छ। प्रेमभन्दा प्रदर्शन ठूलो बन्न थालेको छ।
शहर केन्द्रित जीवनशैलीले यो प्रवृत्तिलाई अझ तीव्र बनाएको छ। सामाजिक सञ्जालमा महँगा उपहार प्रदर्शन गर्ने संस्कृतिले पनि अप्रत्यक्ष रूपमा प्रतिस्पर्धा बढाएको छ। कोसेली अब निजी सम्बन्धको विषय मात्रै रहेन, सामाजिक प्रदर्शनको साधनसमेत बन्न पुगेको छ।
यसको प्रभाव पारिवारिक सम्बन्धमा मात्र सीमित छैन। कार्यालय, राजनीतिक भेटघाट, संस्थागत कार्यक्रम र व्यक्तिगत सम्बन्धहरूमा समेत महँगा उपहार दिने–लिने संस्कृतिले नैतिक प्रश्नहरू जन्माएको छ। कतिपय अवस्थामा उपहार र प्रभावबीचको सीमारेखा नै धमिलो बन्दै गएको छ।
विश्वका धेरै मुलुकहरूले सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिहरूले लिन पाउने उपहारको मूल्यसमेत कानुनी रूपमा सीमित गरेका छन्। यसको उद्देश्य उपहारलाई प्रभावको माध्यम बन्न नदिनु हो। नेपालमा पनि सुशासन र पारदर्शिताका लागि यस्तो विषयमा गम्भीर बहस आवश्यक देखिन्छ।
तर यसको अर्थ कोसेली प्रथालाई पूर्ण रूपमा समाप्त गर्नुपर्छ भन्ने होइन। समाप्त गर्नुपर्ने कुरा यसको मौलिक संस्कृति होइन, यसमा मिसिएको देखावटीपन, प्रतिस्पर्धा र आर्थिक प्रदर्शन हो। यदि कोसेली दिनैपर्छ भने आफ्नै घरमा बनेको अचार, मौसमी फलफूल, स्थानीय उत्पादन, एउटा पुस्तक, एउटा बिरुवा वा आफ्नै हातले बनाएको कुनै सामग्री पनि आत्मीय कोसेली बन्न सक्छ। किनकि कोसेलीको मूल्य त्यसको मूल्यसूचीले होइन, त्यसमा मिसिएको मनले निर्धारण गर्छ।
आजको पुस्तालाई सिकाउनुपर्ने कुरा महँगो उपहार होइन, साँचो सम्बन्धको महत्व हो। खाली हात गए पनि भरिएको मन लिएर जाने संस्कार विकास गर्न सके मात्रै सम्बन्धहरू दीर्घकालीन हुन्छन्। आखिर मानिसले सम्झिने महँगो प्याकेट होइन, कठिन समयमा साथ दिएको आत्मीयता हो।
समाज परिवर्तन कानुनले मात्र सम्भव हुँदैन, सोच परिवर्तनबाट सुरु हुन्छ। यदि हामीले कोसेलीलाई फेरि प्रेम, सम्मान र आत्मीयताको प्रतीक बनाउन सक्यौं भने यो नेपाली संस्कृतिको सुन्दर पक्षका रूपमा पुनः स्थापित हुनेछ। तर यदि यसलाई प्रतिष्ठा, प्रदर्शन र प्रतिस्पर्धाको हतियार बनाइरह्यौं भने भविष्यमा यसले सामाजिक दूरी, आर्थिक असमानता र सम्बन्धमा कृत्रिमता अझ गहिरो बनाउनेछ।
सम्बन्धको मापन उपहारको मूल्यले होइन, हृदयको मूल्यले हुनुपर्छ। किनकि साँचो कोसेली कहिल्यै पसलमा किन्न पाइँदैन—त्यो त केवल मनबाट जन्मिन्छ।