डि.बि.पराजुली
आजको समयमा “समाजसेवा” शब्द निकै लोकप्रिय बनेको छ। सामाजिक सञ्जालको प्रभावसँगै धेरै मानिसहरू आफूलाई सामाजिक अभियन्ता भनेर चिनाउन इच्छुक देखिन्छन्। तर वास्तविक प्रश्न के हो भने—के सबैले आफूलाई समाजसेवी भन्न मिल्छ? असल समाजसेवी बन्न के–कस्ता गुण आवश्यक छन्? र आफूलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्ने?
असल समाजसेवीको आधारभूत चरित्र
१. निस्वार्थ भावना
असल समाजसेवीको पहिलो पहिचान नै निस्वार्थता हो। सेवा गर्दा व्यक्तिगत लाभ, प्रचार वा प्रतिष्ठा भन्दा समाजको हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यदि सेवा “देखाउन” को लागि मात्र गरिन्छ भने त्यो सेवा होइन, प्रदर्शन हो।
२. इमानदारी र पारदर्शिता
समाजको विश्वास जित्न सबैभन्दा आवश्यक कुरा इमानदारी हो। सहयोगका नाममा आएको स्रोत–साधनको पारदर्शी प्रयोग गर्न सक्नु समाजसेवीको कर्तव्य हो।
३. जिम्मेवारी र उत्तरदायित्व
सामाजिक अभियन्ता बन्नु भनेको केवल आवाज उठाउनु होइन, त्यसको परिणामप्रति जिम्मेवार हुनु पनि हो। गलत सूचना, भ्रामक प्रचार वा अधुरो ज्ञानले समाजलाई क्षति पुर्याउन सक्छ।
४. संवेदनशीलता र सहानुभूति
दुखी, पीडित वा वञ्चित वर्गको अवस्था बुझ्न सक्ने क्षमता अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। वास्तविक सेवा त्यहीँ सुरु हुन्छ जहाँ सहानुभूति हुन्छ।
५. निरन्तर सिक्ने प्रवृत्ति
समाज बदलिँदो छ, समस्या पनि बदलिन्छन्। त्यसैले असल अभियन्ताले सधैं अध्ययन, अनुसन्धान र आत्म–सुधारमा ध्यान दिनुपर्छ।
आजको चुनौती: “मपाईत्व” र देखावटी समाजसेवा
आज धेरै ठाउँमा “मपाईत्व” (अहंकार, आत्मप्रशंसा) ले समाजसेवामा विकृति ल्याएको देखिन्छ। केही व्यक्तिहरूले सामाजिक कार्यलाई प्रचारको माध्यम बनाएका छन्—जहाँ सेवा भन्दा फोटो, भिडियो र लाइक–कमेण्ट महत्त्वपूर्ण देखिन्छ।
यसले दुई ठूला समस्या सिर्जना गर्छ:
- विश्वासको संकट (जनताले वास्तविक र नक्कली छुट्याउन गाह्रो हुन्छ)
- वास्तविक समस्याको ओझेलमा पर्नु
त्यसैले, असल समाजसेवी बन्न चाहनेले पहिले आफूभित्रको “मपाईत्व” हटाउनु आवश्यक छ।
स्व–मूल्याङ्कन पद्धति (Self-Evaluation Method)
एक सच्चा सामाजिक अभियन्ताले समय–समयमा आफूलाई मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। यसका लागि केही व्यावहारिक उपायहरू:
१. आफूलाई सोध्ने प्रश्नहरू
- म यो काम किन गरिरहेको छु—सेवा कि प्रसिद्धि?
- मेरो कामले वास्तवमा कसलाई कति फाइदा पुग्यो?
- म पारदर्शी छु कि छैन?
- २. फिडब्याक संकलन
समाजका लाभग्राही, सहकर्मी र आलोचकबाट सुझाव लिनु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। आलोचना सुन्न सक्ने क्षमता नै सुधारको आधार हो।
३. कार्यको परिणाम विश्लेषण
केवल कार्यक्रम गर्नु पर्याप्त होइन, त्यसको प्रभाव के पर्यो भन्ने मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
उदाहरण:
- समस्या समाधान भयो कि केवल कार्यक्रम सम्पन्न भयो?
- दीर्घकालीन प्रभाव के छ?
- ४. नैतिक मापदण्डको परीक्षण
आफ्नो कामलाई नैतिकताको कसीमा राखेर हेर्नुपर्छ:
- के मैले कसैको अधिकार उल्लंघन गरें?
- के मेरो कामले कसैलाई हानि पुर्यायो?
- ५. आत्म–सुधार योजना
कमजोरी पत्ता लगाएपछि सुधारको स्पष्ट योजना बनाउनुपर्छ—जस्तै तालिम, अध्ययन, वा अनुभवी व्यक्तिसँग सहकार्य।
असल समाजसेवी बन्नु कुनै पद वा उपाधि होइन, यो एक जिम्मेवारीपूर्ण यात्रा हो। सेवा, त्याग, इमानदारी र आत्म–अनुशासनको संयोजन नै यसको आधार हो।
आजको युगमा सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता “काम गर्ने समाजसेवी” हो, “देखिने समाजसेवी” होइन। त्यसैले, प्रत्येक सामाजिक अभियन्ताले समय–समयमा आफूलाई सोध्नुपर्छ—
“म समाजका लागि कति उपयोगी छु?”
जब यो प्रश्नको उत्तर इमानदारीपूर्वक दिन सकिन्छ, त्यहीँबाट वास्तविक समाजसेवाको सुरुवात हुन्छ।